Marafullas

Había unha vez un galiñeiro nunha casoupa da montaña onde as jumarreiras durmían cun marafullas e dúas jumarreiras do noco. O dono das jumarreiras era un zoina moi moi vello e afeccionado ó morapio, tanto que nin tan sequera baixaba a dar misa á capela cando se fartaba de chumar. Mentras tanto os animáis levaban unha vida tranquila porque sempre tiñan a porta aberta e podían entrar e sair cando lles petase. De darlles de comer encargábase a filla dun carilla do zoina, unha morrona loiriña e que sempre lles traía os animáis auga, picón e verdura pra que non finasen coa larica. A cativa chegaba cada amencer e pasaba un bó anaco aquelándolle-los niños á jumarreiras, apañando os ovos e limpándolles o galiñeiro. O marafullas era moi moi amigo da morrona e sempre que ela se achegaba, el rubía ós caixóns das poñedoras pra que ela o collese con agarimo e o apartase, enredaba un anaco no medio dos seus pés e logo apartaballe pra que non o pisase. Cando a cativa remataba erguíao no colo e acaiñábao un anaquiño mentras as jumarreiras e as do noco rebulían darredor dos grans de millo que ela lles traía no peto. Nunha mañá de inverno a cativa non puido traerlles millo, pois non se lembrara de debullalo, no canto diso colleu mouga de broa. Botóulle-la no chan e as jumarreiras escomenzaron a rebulir esparexendo frangullas por todo o cubil. Un fuciño e gris apareceu por antre dous niños e unhas gadoupas pequerrechas deron boa conta dunha desas frangullas. A rapaza ergueu unha das caixas e viu unha xalricana que se agochaba nun buraquiño da parede. Saiu do galiñeiro e deu a volta correndiño pra ver se o buraco chegaba ó lado de fóra ... pero non tivo sorte, ¿a onde chegaría xa a xalricana?

A nené

Trinta días con trinta noites

Ese foi xusto o tempo que pasou dende a mata do san Martiño. Rezaban os derradeiros días do outono máis xa chegara o frío. A neve cobría os tellados e a lareira quedaba prendida día e noite, pra cando os cativos espertasen pra ires á escola non tremesen co frío.

O avó entraba e saía da cociña do forno de cando en cando cun brazado de leña e logo de votarlle-la ó lume voltaba saír camiño da cociña.

-Que ben estades ahí enrriba, non sabedes que frío está o chan.

-Sintocho cubano pero heche o que ten ser un traste grande e pesado, estes andeis non rexerían co teu peso- A sorna da leiteira e os risos do ferro anoxaron ó baúl.

-Burro grande ande ou non ande.

-Un día estiven tentada -recitoulle a caldeireta- en casar cun home alto, e agora teño na casa o pendón do jueves santo. Ti non vés que por onde eu paso ti non cabes.

-Sí pero en min cabe o moito e mailo pouco.

-Xa abondou- berroulles o cribo- acó pendurado cunha dándolle á lingua ó carón e o outro a rifarlle dende abaixo tendesme tolo. Rematade xa esta parvada de rifa. Todos sabemos ditos e non por iso nos poñemos con eles sen máis.

-Can que ladra ... Ti non ves cribo que canto máis te queixes peor cho vai facer a do leite.

-Non me toques que me lixas, díxolle o pote ó caldeiro. Ti que falarás ferro, se és coma ela. Non tedes remedio.

-Foi falar de merda o máis cagado.- Espetoulle ela.

-Pensa o ladrón que todos son da súa condición, a min non me compares que ben caladiño que estou aturándovos as vosas lerias.

-Miña sogra aforradora, do que non pode jastare, inda ten un unto enteiro, dun porco que ha de matare. Se non falas é porque non vai contigo e non tés nada que dicir.

-Boca ladra, que non das puntada sen fío.

-O que non sabe é coma o que non vé, e se non sabes de que falamos ficas calado.

-A inorancia é un grado moi oculto, que non se vé, pero se nota.-todos ficaron calados, a sentencia do xerro foi definitiva pra remata-la discursión.-E que me tende-la cabeza rota. Silencio ¡¡¡XA!!!

-Gracias xerro, ata eu me estaba anoxando, xa parecen dous irmáns da castela que coñecín no servicio.

-Vaites, ¿agora tamén nos vas mandar calar tí tamboril?

-Eu non caldeireta, pero recoñece que rifabades sen xeito.

-Contanos ló se acaso eses irmáns casteláns dos que falas sí rifaban con xeito.

-Eses irmáns dos que falaba comezaron a rifar cando morreu o seu pai. O vello deixara as partillas sen facer, e claro, a avaricia escacha o saco.

-Jajajajajaja-a gargallada do da roupa sorprendeuno-Ti tamén con refráns tamborileiro. Jajaja.

-De certo. O que lles ocorreu ós casteláns foi que os dous querían toda a herdanza pra sí. Estaban os dous solteiros e ningún se conformaba con quedar coas leiras, ou coa mellora. E quen moito abarca pouco apreta. Pouco e pouco tódo-los veciños foron tomando parte na liorta. Un día o maior mandaba ó veciño de baixo a falar co irmán pequeno, outro día o pequeno dicíalle á súa madriña que falase co seu irmán maior e o fixese entrar en razón. Así estiveron meses, ningún tío ou tía e ningún veciño era quen de atopar unha solución.

Un domingo ó mediodía atopáronse na taberna ó saires da misa. E cando xa levaban dúas chiquitas escomenzaron a rifar de novo. Ninguén ousaba dicir nada, entre pais e irmáns que ninguén meta as mans, reza o refrán.

Dun curruncho da taberna saiu unha gargallada, viráronse todos cara a lareira e viron que aló estaba Antón, un corentón panxoco, solteiro e bebedor ríndose a escachar daquela liorta.

-Seica che parece gracioso o que nós discutimos. Igual se che tronzo os peteiros che fai menos gracia.

-E que a solución é ben fácil.

-Iso é o que tí cres. Como non falas do teu ... Vai durmi-la e non molestes máis.

-Mira que sodes burros, a pegar coma dous quiricos.

-Pois igual os quiricos che dan unha tunda e xa non rís tanto.

-Se queredes douvo-la solución.

-A ver, espilido, que és ti moi espilido. ¿Cal é esa solución?

-Fai ti dúas partillas, e dalle a escoller unha ó teu irmán. Pola conta que che ten faralas iguais porque se fas unha maior cá outra sabes que vas quedar sen ela.

Os irmáns escoitaron o que o panxoco lles dicía e non tiveron máis ca darlle a razón e remataron así cunha rifa que os ía levar a non falarse entre eles.

Neve

Hoxe, un do nadal a neve cobre Galicia.

-Mamá,¿ quen foi o que me quitou a neve daquí?

-Eu non fun, pero non podes poñe-la neve onda a cociña que o calor derrétecha.

-E que fóra vai moito frío. E a cativa con cinco aniños non se daba conta de que, onde ela pousaba a neve, diante da leñeira había unha pociña de auga; e seguía a traer neve prá cociña.

Aires ...

Concretamente de Montillón, ben por Pepe Vahamonde.

Digital image

Logo dunha semana de traballo temos o disco completo. Sae este nadal. En canto se publique xa volo ensinarei, mentras vai ser unha sorpresa. estou leda e impaciente, agardo que vos guste. Ben, que vos guste en xeral porque nada teño que ver coa música que vai dentro; algo si teño ... anque só sexa como fonte de inspiración; o caso é que anque eu nin toco nin canto o meu traballo vai estar máis á vista có deles. Noraboa meu Nené sei que isto te fai feliz; e anque non vaia todo como ti queres, sempre se pode mellorar.

Isto vai pra tí (o meu músico particular)

Os pitiños

-Eu quero, eu quero, papaie dame un, deixame un, eu quero. -a cativa pregaba por un dos pitiños marelos que rebulían na caixa ó calor da cociña.

-Dacordo, douche un, pero terma ben del non che vaia escapar.

-Vale, vale; que pequeniño é, jiji, mira como quere escapar. Papá este pitiño xa non se move, que lle pasa.

-Demo de rapaza, que lle ha pasar, tanto o apretaches que afogou.

Sen verbas

Quérote, anque non te mereza.

Camiño Sur IV

Dona Mª Francisca pasaba longas tempadas en Francia co gallo de ir visita-la súa irmá, e coa excusa de que o clima da costa sur francesa é máis suave có galego e non lle facía mal ós ósos.

A mañá que don Fiz saiu de Monforte, a cabalo polo camiño sur a Santiago, atopou ó correo persoal da súa nai onda a ponte romana do Cabe. O correo viña de Sarria e cando entrou na cidade dirixiuse polo malecón cara á rúa das escadas porque era o camiño máis curto pra subir ó castelo. Alí atopou ó conde e entregoulle o sobre lacrado da súa nai. Nel dona Mª Francisca lembraballe ó seu fillo que, de volta de Francia, ía facer noite en Lugo e que se verían no pazo de Fonseca en tres días. O XX conde de Lemos asentiu e mandoulle resposta á súa nai polo correo de que así sería.

Xa en Aelfe cando o marqués de Moure e Valadares o convidou á festa das Dores aceptou sen pensalo, pois dispuña de tempo abondo.

Dona Mariana estaba coma sempre, fermosa coma as rosiñas de abril, a súa pel branca, as súas finas mans ... todo nela agradaba a don Fiz.

O marqués non quería que a súa neta quedase na casa só por coidalo a el. Quería que casase e que tivese fillos pra desfruta-los bisnetos antes de pecha-los ollos; moitas veces lle-lo tiña dito nos derradeiros anos, pero Mariana era feliz así. Aelfe era a súa casa e non quería deixa-lo pazo por nada do mundo; amáis de que os pretendentes que a rondaban eran todos fidalgos santiagueses, deses que nunca deixaría a comodidade da cidade pra vivir no paraíso da terra.

De todos cantos esforzos fixo o avó por casala o único que lle saíra ben ata o de agora era o do conde de Lemos, e era por iso que o convidara á festa.
Logo de remata-la sobremesa o marqués retirouse a descansar. Nese intre don Fiz ofreceulle a Mariana o seu brazo pra aprobeita-lo sol da tarde e pasear polos xardíns.
-¿cal é o voso recuncho máis querido do xardín dona Mariana? -Non sabería contestar, dende cativa estiven sentada nos arcos do pazo vendo florecer o xardin, enredei no labirinto e cada día vou paseando ata o pinal do fondo pra sentar a ler un anaco. Todo el me gusta ¿a qué ven esa curiosidade don Fiz? -E que a vosa faciana fai que as mellores rosas do xardin perdan dozura e beleza se as comparamos.

As fazulas de Mariana mudaron de cor; nin que o tempo se parase pasaría máis vergoña coma cando se decatou do sorriso de don Fiz, e de que tamén nos ollos del unha estreliña delataba rubor.

Unha parella de rulas comezou a cantar dende o pinal. Mariana respirou alivivada -Parece que as rulas nos chaman, vaiamos sentar á sombra, gustame oi-las cantar. -Como desexe miña dona.O Tempo discorría oíndo canta-los paxaros ata que as rulas botaron a voar a ningún dos dous se lles oiu unha verba -¿E cal é o libro que anda a ler estes días? -É unha publicación nova, os Cantares Gallegos, gústame a poesía e Rosalía sabe transmiti-los seus sentimentos cun só verso. ¿E vostede don don Fiz, ten algún poeta ou novelista preferido? -Pra non mentir dona Mariana agora mesmo non teño tempo de lecer, dende que faleceu o meu pai, son eu o que leva as contas da casa. A miña nai padece dos ósos cada día máis e pasa longas tempadas en Francia e eu son o que se encarga das terra, dos impostos e de todo. Pero o que máis me gusta é pasear e se pode ser en boa compaña mellor aínda, ¿seguimos?.

Dona Mariana acenou un sí cos ollos, prendeu o brazo de don Fiz de novo e botaron a camiñar. Aelfe estaba no alto e dende o pombal tiña unha fermosa vista do val de Chantada. Os mozos estiveron a pasear case toda a tarde, polo pinal e dende o pombal ó pazo, aproveitando un dos derradeiros días de sol no val, sentando a cada pouco onda unha fonte ou nos valos dos terreos do pazo. En chegando o lusco-fusco atravesaron os arcos do pazo e foron sentar ó comedor. Alí, onda a súa libraría, o marqués firmaba uns pregos sobor da herdanza das súas terras, atopábase feble e non quería faltar desta vida sen que Mariana casase e herdase todo.

-Parece don Fiz, que o paseiño con Mariana foi do seu agrado; enredaron case toda a tarde. -Como non ía ser, a súa neta é unha muller moi leda. Estivo ensinándome os terreos do pazo. -Gustaríame que Mariana me escoitase e me fixese caso por unha vez. Xa lle falei de que quero que case antes de que eu morra; pero non quere nin oir falar diso -Non diga iso avó, vostede ha vivir moitos anos aínda. -Pode ser Mariana pero esa é a razón pola que convidei ó conde. Falamo-lo esta mañá e está dacordo en que casedes, incluso aceptou vivir acó se non queres deixar Aelfe. ¿Ti que dis?

Once noites despois

Once noite dende a derradeira conversa. Había xa días que o outono chegara e con el o frío polas noites, e o avó, coma tantos outros vellos acendía o lume do forno do pan e sentaba nun tallo a carón del. Naquela tixola furada as castañas sen un anaquiño brincaban ó calor das brasas, ó igual cós cativos que corrían onda o avó ó chegar da escola. Pero aquela mañá aínda o avó non aparecera, e a tarde anterior tampouco. Á do leite fervíalle a curiosidade e comezou a leriar co da roupa; -¿Oiches ferro? ¿que lle ocorrería ó avó, que onte non veu e hoxe tampouco? -Non che sei máis botoo en falta, sobor de todo o caloriño do lume, hai cantos recordos. O rinchar da porta fixo que calasen. O maior dos cativos entraba na lareira cun brazado de pónlas de loureiro.

-¿E isto pra qué será?

-Claro caldeireta este é o primeiro inverno que pasas acó connosco, ríu o da roupa, o rapaz voltará con outros dous, ou tres, brazados máis de loureiro, é pra afumar os chourizos da mata, claro, por iso o avó non veu onte, seguro que a mata foi pola mañá, e hoxe estan a enche-los chourizos e salga-la carne.

-Hoxe coido que non han enche-los chourizos- a voz do tamboril interrompeu a conversa dos outros dous.- Primeiro deixase o porco pendurado dun día pra outro onde lle dea o aire, anque cuberto cunha saba por mor das moscas, pra quitarlle o bravú. O seguinte que fan é partilo e ir gardando no saladeiro o unto, a costilla e todo o que non van comer estes días. Logo con carne picadiña, algo de graxa, pementón e máis cousas faise a zorza que se enche na tripa delgada, pois a grosa é a das morcillas de sangue, prós chourizos. Conto que polo de hoxe non vai vi-lo avó pra acó a afumarnos a todos co loureiro.

-Boa explicación tamboril, eu coñézoa porque sempre estiven enriba da cociña, a caldeireta non porque estaba no armario de leria cos outros trebellos, ¿pero tí andabas de cote de romaría, como é que sabes todo iso?

-Este é un latriqueiro, de seguro que o sabe de oídas ou por algún acontecido a calquera bébedo dos arredores- espetou a do leite toda chea de razón.

-Anos pasaron dende que a mata deixou de ser unha festa, un refrán moi galego dí "no san Martiño, cacheira, pan e viño" e outro "no san Martiño proba o teu viño". Ó igual cá sega, a malla e a esfolla, a mata tamén era xeito de se xuntaren os veciños e facer festa. Os mozos axudaban a aguantar do animal e pinchalo e as mozas xuntábanse pra botar unha man a afumar e lava-lo porco logo de morto. Unha vez pendurado a muller da casa puña na mesa filloas de sangue e viño novo pra todo-los que axudaran, sempre había quen collía a gaita e lle botaba unhas pezas, ó caloriño da lareira todo-los veciños facían festa e baile.

-¿E non sabes de ningunha leria?, ¿non me diga que só nos ías contar iso?- á do leite non lle pareceu nada ben que o tamboril calase de súpeto.

-De certo íavos contar un feito que ocorreu nesta aldea, pero aínda non me destedes tempo.

-Fala tamboril, deixa que badúe que xa calará.

-O que vos vou contar aconteceulle a Manuel de Terceiro de rapazolo cando unha noite de san martiño voltaba da mata da aldea de baixo. Anque era en novembro o sol lucira todo o día e quedara unha noite crara de luar. Viña subindo polos campos e cando chegou onda a carballeira oíun uns pasos sobor das follas, cando se viraba non vía a ninguén, máis cando voltaba camiñar ó pouco oía as pisadas pola beira, non fixo caso. Ó pouco oíu unha queixa tras del, coma se alguén se laiase por levar unha tunda, parouse e fitou ás súas costas máis non viu nada. Estaba só. Seguiu camiñando e unhas alancadas antes de chegar á cruz do camiño voltou oi-los pasos, os laios e unha man fría nas costas, botou a correr ata chegar á casa, e endexamáis voltou falar.

-¿Como que non falou máis? ¿e logo ti como o sabes?, vaia trola nos queres colar.

-Non te anoxes muller, o que vos dixen é certo. Máis o que ocorreu seino porque lle-lo escribeu ó seu pai ó día seguinte cando lle preguntou porqué non falaba. Percorreron xuntos toda a carballeira máis non atoparon nada. O meu dono coñecía ó cativo e a única verba que voltou dicir foi cando un cativo desta casa, por tornarlle ó can da cancela pra que Manuel entrase, caeu dun esqueiro pequeno e partíu un brazo. -Non lle berres ó cativo, foi pra tornarme ó can.

Mendinho e Treixadura

Sedia-m'eu na ermida de San Simón,

e cercaron-mi as ondas, que grandes son,

Eu atendend'o meu amigo!

Eu atendend'o meu amigo!

Estando na ermida ant'o altar,

cercaron-mi as ondas grandes do mar,

Eu atendend'o meu amigo!

Eu atendend'o meu amigo!

E cercaron-mi as ondas, que grandes son;

non ei i barqueiro nen remador.

Eu atendend'o meu amigo!

Eu atendend'o meu amigo!

E cercaron-mi as ondas do alto mar;

non ei i barqueiro, nen sei remar.

Eu atendend'o meu amigo!

Eu atendend'o meu amigo!

Non ei i barqueiro nen remador:

morrerei, fremosa, no mar maior.

Eu atendend'o meu amigo!

Eu atendend'o meu amigo!

Non ei i barqueiro, nen sei remar:

morrerei, fremosa, no alto mar.

Eu atendend'o meu amigo!

Eu atendend'o meu amigo!

Mendinho séc XIII

Fun tocar a San Simón,

fun tocar nunha lanchiña,

non me deixaron pisar'e

a herba daquela illa.
Mariñeiro de auga doce

e tamén d'auga salgada,

lévame a San Simón

e de San Simón á Habana.
Unha noite me levaron

a San Simón cunha nena

meu corazón veu chorando

por ser a noite pequena.
Agora que vén o vran

tamén vén a primavera,

tamén vén a regalía

pr'os gadañeiros da herba.
Ai lalara lalá,

ai laralá lalá,

Ai lara lara lalá

Ai lalara, lalara, la lá...
O cura de San Simón

non ten camisa lavada,

o señor cura de Arca

vintecinco na colada
Agora que ven o vran...

Treixadura "Unha semaniña enteira" 2006 (Tradicional)

Vinteoito solpores máis

Aquel venres os cativos rebulían por todos lados mentras súa nai baleiraba un dos cabazos que viñeran da veiga da eira.

¿Pra que quererán estes trosmas o cabazo ese?, se total o único que lle podían aprobeitar e xusto o que están a guindar- estas e outras dúbidas rondaban a cabeza do ferro da roupa que calado ollaba que os cativos viñeran buscar un dos cirios que se gardaban naqueles andeis.

-¿Que che ocorre ferro?, que tan atento estás o que fan os cativos - inquiriu a do leite.

-E que o que se come dos cabazos é a carne de dentro coa que se fan chulas, non sei pra que o baleiran.

-Nin eu. ¿Oes tamboril, ti non saberás que andan a argallar?

-Hoxe é o Samain, a noite na que a liña entre o mundo dos vivos e o dos mortos é máis feble, o que fan co cabazo é unha lanterna pra que se guíen as ánimas dos mortos da familia.

-Bueno tampouco será pra tanto, ti es un caso, cando botas calado tanto tempo sempre saes con algunha nova, ¿non é ferro?

-Acouga que pode que sexa certo o que el di, pensa que coñece moita xente e moitos sitios, por qué nos ía enganar.

-Que estivese calado case catro semanas non quere dicir que estivese argallando algunha trola. O ano dos celtas remataba canda a colleita, e crían que nesa súa última noite do ano a liña antre os dous mundos deixaba que os defuntos viñesen a visitalos. E pra que se guiasen facían lanternas coas cabazas coma a que están a facer os cativos. Logo cando os romanos viñeron e nos inculcaron o seu calendario colleron moitos dos costumes que xa tiñamos e adaptáronos; por iso o día de tódo-los santos lles levan flores e candeas ós cemiterios. Antigamente facíano a noite do Samaín. A xente saía ós camiños de noite enloitados e con candeas. Daquelas procesións quedounos a crenza da santa compaña e moitos contos coma o de Xan do Caeiro.

-Contanos logo qué lle aconteceu a Xan do Caeiro, haber se o conto é máis crible- riron a caldeireta e o da roupa.

-Sabedes que a santa compaña é unha procesión que percorre os camiños e as aldeas, diante levan un cadaleito e se polo camiño atopan algún vivo, este está obrigado a termarlles dunha das candeas ata que atope outro vivo que lla colla. O que lle ocorreu a Xan do Caeiro foi que unha noite, mentras voltaba á casa de ir ve-la moza que tiña nunha aldea veciña, chegando á Senra oiu unha campaíña e viu unhas lusiñas que se lle achegaban en procesión. Agochouse tras dunhas silvas e puido ve-la santa compaña que levaba unha caixa cara a súa aldea. Cos ollos arregalados polo medo botou a correr polas congostras pra chegar antes cá procesión. Comezaron os cans a oubear, pois ventan a morte, e por máis que apurou o paso Xan non foi quen de adiantar á compaña. Cando chegou á súa eira veu que dentro da casa había luz, e creu que falecera algún veciño e que a súa nai se erguera pra axudar, albiscou pola ventá e veu un home coma el pero máis vello dentro do cadaleito. De súpeto caeu ó chan. Alí o atoparon pola mañá e cando se recuperou soubo que falecera un seu tío que viñera había uns días da Arxentina. Dende aquela sempre que alguén camiña de noite e oe oubea-los cans prega pra que a santa compaña non o leve no cadaleito.

Pra nené

Polo vintenove do samaín.

Hai xa vintetrés anos

O baúl escomenzou a rir -Fiquen quedos cativos, non me fagan cóxegas, quedos coas súas prumiñas ¡quedos! -E que se nos atopa o golpe vainos comer.-Perdan coidado amiguiños, que o golpe non colle polo buraco por onde vostedes entraron.

Dende o alto o tamboril e o ferro fitaban a escea caladiños, máis á do leite non llas cocía o corpo e soltou: -Agora sí que che é boa, se deixamos que durman acó van encher todo de lixo e de piollos.

-Mais a vostede... ¿que lle fixeron agora os pitiños?

-Agora nada. Pero logo verás, cando os cativos certen deles vanlles traer auga e millo, anos deixar durmir acó, e cando vaian medrando e voen pousaranse nos andeis e deixarán todo estrado de merda.

-Non a ser tanto, non esbardalles caldeireta, ti non ves que cando o avó os fite vainos levar pro galiñeiro e rematou o conto-. As verbas do tamboril tentaban acouga-la xenreira da do leite.

-Si home, acó xa temos pó dabondo sen que estes piollentos veñan a face-lo peor.

-Moitas son as lendas que nesta terra nosa pasan de avós a netos nas noites de trebón e que falan deles, de pitiños de ouro.

E arreumuiñándose onda a esquina do baúl unhas vociñas lenes dixeron-¿É iso certo? Conta tamboril conta.

-Hai xa vintetrés anos no día de hoxe, antevéspera do San Froilán, o gaiteiro de Soutelo chamou polo meu dono e díxolle que tiñan que ir a Lugo de foliada. O meu dono acetoulle e á mañá seguinte puxémonos en camiño. Chegando a Monterroso colleunos unha treboada e tivemos que nos gorecer nun alpendre do lugar. Zorregaba auga a deus dar e decidimos acender unha fogueira nun curruncho pra seca-la roupa mentras fóra chovía. E falando da choiva e do arco da vella que sae cando raia o sol logo de chover o dono do alpendre escomenzou con esta lenda.

No alto dun outeiro preto de Monterroso había un castro e nos tempos de antes dicíase que unha moura chegara alí cun tesouro, pero como xa tentaran roubarllo noutro castro agochouno tras dunha fonte. Moitos mozos dos arredores percorrían os camiños das fontes logo das treboadas porque a lenda conta que a chave pra abri-la fonte e colle-lo tesouro é pilla-la galiña dos pitiños de ouro. Cando remata a choiva os vermes que hai no chan saen porque os seus buracos se lles encheron de auga. É daquela cando a galiña sae cos pitiños a comer nos vermes e beber da fonte fresquiña. Un cativo que andaba polos arredores co gando viunos sair da fonte e andivo a enredar con eles ata pilla-los todos e metelos no peto. Saiu entón a moura e pediulle que soltase os pitiños de ouro sen mancar ningun deles, dicíndolle tamén que se os liberaba lle daría o tesouro que agochaba na fonte. O tal cousa oir o rapaz soltou os pitos de golpe e un deles mancou unha patiña ó caer ó chan. Naquel intre a moura desapareceu levando no colo a galiña e os pitos dicindo: posto que non fixeches caso da miña petición e mancaches un dos pitiños non che penso dar máis tesouro có pito coxo, pero de carne é óso. E dende aquela treboada non se voltaron ve-los pitos de ouro.

Núa

Hola a todos:

Eu son Núa, son unha Graptemys Pseudogeographica ,teño dez semanas, a miña cuncha mide 3.5 cm ó longo e 4 cm ó ancho e peso uns 7 gramos (anque o xeito de calculalo non é moi científico, jeje, o que fixeron foi collerme a min nunha man e na outra un sobre de azucre moreno que pesa xusto iso 7 grs). Esta mañá, a iso das oito e media, comezou a sair o sol e ás nove xa nos estaba dando de cheo na vidreira da tenda. Pasaba das doce cando un rapaz moreniño entrou na tenda e dixo: -Quería unha totó e unha totosera. Perdón queria unha tartaruga, (tamén chamada tatuja ou tutuja). Escolleume porque me veu cara de espabilada (quizais porque era a que máis arriba estaba) mercoume unha totosera verde e levoume onda unha cativa que se aledou moito de coñecerme e que de seguido me levou pra casa.

Agora vivo nun pisiño do centro, teño a miña totosera á beira da ventá do salón pra ter sempre moita luz. A decoración é minimalista, teño unha palmeira pra porme á sombra e unhas pedriñas de vidro azul que podo mover cando me pouso nelas; o que si teño é unha comadre de calcio. Como se nota que a auga que me botaron é do manantial de Caleside en Ducio, sabe moi ben e é clara e fresquiña.

Ata agora o que máis me gusta do piso é correr polo parqué, aparte de que o meu son as alturas e os precipicios pois en canto me poñen enriba da mesa boto a correr cara á beira pra ver a que altura estou do chan.

Bueno amigos agora déixovos, teño algo de fame, así que vou comer e logo a durmir un anaquiño que con este norte é o que mellor senta.

Biquiños.

Pasou un mes

As tardes na lareira son moi malas de levar en silencio, oindo só o zumbido das moscas. Un deses seráns estando de palique a do leite e o da roupa decatáronse que o xerro tiña un debuxiño no bandullo:

-Oiches xerro, levamos un anaco a matinar o ferro e máis eu pra saber ¿quen che fixo ese debuxo no bandullo home?

-E eu que sei, seria o alfareiro, ou ó mellor un artista dalgunha aldea, o que sei e que o levo dende que nacín.

-Pois eche ben curioso, o artesán que te fixo firmouche no fol, e non canso vai e ponse a pintar. Debes de se-lo único xerro do mundo cunha cunca no ventre.

-Mira caldeireta, déixame tranquilo ¿queres?.

-Bueeeno home, bueeeno. Xa calo.

Pero unha das moscas que andaban a voltas por ali pousouse na cunca que o xerro ten pintada: -Parece que a mosca quere aprender a lere, xerro. -Soltou entre gargalladas a do leite.

-O único que pon é XX Festa do viño da Ulla, pois alí me mercaron, e coma min había ducias de xerros e xerriñas.

Dende o fondo do andel onde o tamboril descansaba, unhas verbas calaron o zumbido das moscas, que pousaron no aro do cribo pra escoita-lo conto.

-Moitas son as festas neste noso país, onde se ven xerros, cuncas, cazolas ou pratos de barro cocido co nome da festa na que se venden. Igual ca na ulla, pasa na feira do mel de Quiroga, co queixo da Arzúa, ou cos callos da francesada do San Miguel.

-Anda que non tes conto ti nin nada, iso da francesada inventachelo agora mesmo. unha das moscas saiu zumbando do aro do cribo pra irse abanear no aro da caldeireta. -Quita dahí becho ... -rosmou ela.

-Eu non teño por qué inventar ningún conto, de certo estaría mellor caladiño e descansando sen ter que rifar contigo leiteira, pero tampouco ven mal, de cando en cando, botar unha parrafada.

-E tan de cando en cando -acenoulle o ferro- levas un mes caladiño, os trinta días fainos hoxe, pero xa que comezaches cóntanos que é iso da francesada do San Miguel.

-Estando de alborada aló na Arousa coñecín unha gaita que me contou como sobreviviu o santo daquela capela á invasión dos franceses. Aló polo 1800 os veciños dunha aldea da Arousa fixéronlle unha capela ó San Miguel e tódo-los anos pola vendima coincidindo coa súa festa facían unha comida na que o prato principal eran os callos. No ano 1808 os franceses quixeron invadir a nosa terra e chegar polo camiño xacobeo a tomar Santiago, máis en terras dos Celenis os galegos fixéronlle-la espera e déronlles unha malleira. Algún deses franceses, agochado polas congostras, chegou ata o cuartel e avisou do acontecido. Foi entón cando se puxeron de novo ó camiño, pero desta vez arrasaban con todo. Ían polas aldeas asasinando mulleres, meniños e vellos, entraban nas igrexas, levaban todo o que houbese de valor e logo prendíanlles lume. A gaita contoume que o tío avó do pai do gaiteiro, que morrera de moi velliño con cento oito anos; se librou daquela matanza porque a súa nai se agochara con el nunha cova no monte. Un dos que se salvou da francesada foi o San Miguel ó que os veciños da aldea quitaron da capela pra que non lle-lo queimasen os franceses. Entre catro homes collérono e agochárono no pozo dunha casa que os do pazo da Golpilleira tiñan na vila. Anos despois cando xa botaran fóra ós franceses quitaron o santo e levárono á capela do pazo. No día da súa festividade colleno pola mañá e levano de volta á súa capela, onde está durante os catro días da festa ata que o baixan á capela do pazo.

-¿E os anos metido no pozo, non lle fixeron mal á madeira do santo?

-Non cribo non, ese é o miragre do santo, a imaxe saiu do pozo igual de nova ca cando a meteran.

Descubrín ...

... hai uns días que o meu apelido é o nome que lle dá a menciña china a unha canle que comeza no dedo anular da nosa man dereita e se estende polo interior do brazo ata a cabeza pasando porriba da orella homónima. Mira ti por onde resulta que agora son un vieiro de enerxia que circula por dentro de todos nós, e activandoa, conseguimos un estado de benestar e relaxación. Pois non che tiña nin idea, pero como boa galega que son, tendo a buscar ese benestar por medio do ocio, coma por exemplo o inventor do fubolín, que resulta que foi un galego que quixo un dia de inverno ir botar un partidiño e non puido porque caían chuzos de punta, e díxose el -E se puidesemos cunha man gobernar tres ou catro xogadores, a ver a ver, e se lle meto unha vara polo cú teñoos ensortellados e podo levar eu a metade do equipo e outro levar o resto, aplícolles forza nalgunha canle que a menciña china aínda non descubriu e de paso entretéñome eu e os tres compadres que xogamo-la partida. Así o fixo, e o unico que buscaba este galego era o benestar por medio do ocio; o del, porque os bonequiños do xogo ... O caso é que por moi bo fluxo de enerxía que teñamo-los galegos sempre hai excepcións porque como me dí a miña nai -Ti a min estrésasme, non calas nin que te furen. -¡¡¡Pero se eu xa son unha canle de benestar!!! Non preciso que me furen coma bonequiño de fubolín.

E eu crendo que san Xiao era un santiño de Antioquía cuia perseverancia na fé o levou a martir sendo o irmán superior dunha congregación que el mesmo creou; o que sí coincide é que na canle tamén hai un Jiao superior, un medio e máis un inferior.

Seis lúas son cincuentecatro días.

Cada verán conta máis ou menos con dez lúas. Entre o corpus e o San Ramón pasan seis delas e como cada unha ten nove días fan cincuentecatro días. Ese foi o tempo que o tamboril tivo pra respirar tranquilo sen o rebumbio dos foguetes. Durante o verán a casa é un fervedeiro de xente, iso sí, pola fresca pois ás catro da tarde non hai quen ature ó sol pra ir á sega, á leña ou por toxo. Aquela mañá de sábado os cativos da casa achegáronse á lareira cos zoquiños novos a ve-lo que o avó facía. O avó estaba na lareira ó fresco, remexendo no baúl de madeira de teca que viñera de Cuba co seu sogro Diosiño. Alí gardábanse unha chea de libros vellos que eran o anceio da maior das cativas, e tamén alí era onde a avoa tiña gardado o rosario de pau que herdara da súa nai. Á avoa antolláraselle que tiña que ir oi-la misa do san Ramón con el e o avó remexía no baúl coidando de que os libros voltasen ó lugar que ocupaban pra que collesen todos de novo. Apareceu o rosario e cativos e avó pecharon a porta da lareira.

-Mira que leva tempo este home a remexer ahí. E total que non fun quen de ver o rosario do demo porque o gardou no peto namáis atopalo.- protestaba a caldeireta.

-É un rosario que xa era de Neves do pazo -púxose o ferro da roupa a explicar- e é de pau de rosa por iso o avó o gardou no peto, pra que non perda o recendo.

-¿E ló, ti xa o viras antes?

-Vin sí, e tiveno preto moitas veces, contoume unha mañá de domingo antes de ir á misa coa dona que o mercaran nos Milagres por unha promesa á virxe.

-¿E nunca tiveches preto un deses libros? -inquiriu a caldeireta.

-Seica toleas -a voz o baúl de Cuba anoxado resoou en toda a lareira- o papel destes libros arde e o ferro quéntase na cociña pra estarrica-la roupa, ¿ti non vés que podían queimarse só con estar préto del?

-Mira tí, don sabechón, eu estiven unha chea de veces ó carón da cociña de ferro e nunca me ocorreu nada.

-E eu enriba dela -marmuraba o ferro- e xa teño queimado algunha peza de roupa, e o papel é máis delicado cá tea dos refaixos.
A caldeireta virouse anoxada coa sorna da resposta.
-Máis direivos que o que estes libros conteñen non é nada do outro mundo, pois non hai entre eles máis ca enciclopedias da escola dos rapaces e tratados sobre enxertos. -aclarou o baúl.
-Pois semella que te-lo bandullo cheo de historias e contos.
-De certo sí gardo un caderno interesante señor cribo, pois nel cóntase toda a historia do concello máis está escrito no latín dos arxinas e moi poucos saben lelo.
-Coñezo ese caderno -falou o tamboril- era o que o meu dono levaba consigo a todo-los lugares e cando ía coas vacas ó monte, escribía nel os contos e andanzas de tódo-los veciños.
De socato un foguete estourou no ar e un calafrío percorreu ós habitantes da lareira, os máis deles non por medo, senón porque non o agardaban. Foi o baúl o que se deu conta do que pasaba:-O avó estaba buscando o rosario pra que a avoa fose á novena con el. Remata o mes de agosto e é o tempo do San Ramón da Anllada.
-A istoria desa capela está escrita no caderno. Eu óinlla unha tarde ó avó mentras lle-la contaba os rapaces da casa do doutor que lle preguntaron porqué o seu hórreo era o máis grande da aldea.
-¿E iso? -con estas verbas voltaba do seu mutismo a do leite porque lle picaba a curiosidade.
Escomenzou o tamboril dicindo -Durante séculos esta freguesía foi a que máis curas deu á diócese de Santiago. Asi é que polos arredores case tódo-los curas son dacó. Antes os labregos non tiñan con qué pagarlle-las misas ós curas e o que facían era levarlle patacas, millo e feixes de trigo. E pra ter onde gardar todo iso mandaron construir grandes horreos. A casa do doutor pertencera a un seu tio, o cura de Coto e por iso é tan grande o hórreo. Outro día direivos de onde nace a auga desa casa.
-Vaia latriqueiro estás feito -ría o ferro da roupa.
-Como vos dicía moitos eran os curas nados nesta parroquia, habíaos de tóda-las ideoloxías e incluso algúns as defendían con tanto fervor que se enfrontaban ós veciños pra que se cumprise a súa vontade. Na maioría das aldeas os curas eran coma caciques, o que eles dicían ia á misa, pero non era así no san André de Vea, onde as ideas políticas enfrentaron a don Ramón cos veciños, e estes foron a Santiago pedindo que lles mudasen de párroco que senón tomarían eles a xustiza pola súa man. E así foi, como a diócese non deu resposta os veciños botaron o cura da parroquia e este trouxo consigo a capela que aló mandara erguer ó san Ramón nonnato e máis o seu cruceiro, e son os que están no campo onde hoxe hai romaría.

Pasou o día, pasou a romaría

¡¡¡Qué tranquilidade!!!, un refrán galego dí que pasou o día, pasou a romaría e inda menos mal. A casa está no alto da aldea e a lareira, onde está o tamboril, ten unha fiestra á eira e outra á horta. Dende o seu estante a caldeireta via pola fiestra da horta e polo medio das ponlas da oliveira que as bombas daquela mañá eran as do corpus. Por sorte só foi un día de festa e o tamboril volveu sumirse na tranquilidade do cuarto, anque non tiña moi claro canto ía durar.

-A de onte foi unha boa festa. Dicía o ferro da roupa.

-E iso que ti non a viches como a vin eu, toda a xente engalanada e logo os gaiteiros a tocar. Mira que eran bos eses músicos ¿De onde virían? Moito me gustaría ir con eles e ve-las aldeas, os pobos, os carreiros polos que dan a alborada -soñaba a caldeireta.

-Eran do Baño -e o tamboril volveu calar.

-Vaites (díxolle a caldeireta) e tí como sabes iso se dende aquí a pouco non os vexo nin eu, e ti estás na outra punta do andel.

-Pois porque recoñecín o xeito do Patelas.

-Patelas ... Patelas ... pois non caio-replicou a caldeireta-¿e tí de que o coñeces?.

-Conta conta -acirroulle o ferro da roupa.

-Pouco hai que contar, ia o meu dono de camiño ó Baño e pasando Vilar atopou o gaiteiro, que lle preguntou de onde viñera eu e se quería ir de foliada con el, pois o tamborileiro del estaba con tuberculose e non saia da casa, así o coñecín.

-Hoxe non tes gana de falar, por iso no-lo contas así sen ánimo ningun- botoulle en cara a caldeireta.

-Eu sí o coñezo- a voz saia dun cribo que estaba pendurado dunha punta de ferro na parede da porta.

-Mira tí por onde temos aquí un persoeiro coma o tamboril e nos sen sabelo.

Escomenzou o cribo a falar -Non fungues dese xeito muller -repricoulle á caldeireta- , o Patelas é un gaiteiro do Baño que dende moi cativo comezou a xogar no taller do seu avó, que era carpinteiro; e como lle gustaba a musica deu en facer instrumentos. Con madeira de buxo facía gaitas, anque tiña que estar de cote afinando nelas, pois cada ano o punteiro retorcía pra seu sitio e soaban diferente. Así foi como pouco a pouco foi ensinando ós cativos a toca-la gaita e ata pandeiros e pandeiretas que el mesmo facía. Apesares disto nunca deixou de lado o oficio e seguiu fabricando culleres, peneiras e ata cribos. Ahí nacín eu.

-Mira por onde ti podías estar polas foliadas con el.

O cribo fitou ó tamboril-¿E iso?

-O que rematas de contar agora é certo. Coma bo neto de carpinteiro adicouse a iso por herdanza do seu avó. Sendo un mozo cumprido escomezou a ir ás romerías, ás fiadas e ata ás mallas pra ir ás mozas. Aló foi onde coñeceu ós compadres que tocan hoxe con el. En tempos de pouco traballo o Patelas ía tamén ó xornal; a bota-lo millo, á sega, a por nas patacas e ata a quitar esterco. Estando dunha volta nunha casa de Castrolandín atoparon no fondo dunha corte un mastro con ferreñas e un pau ranurado que rozaba nun aramio e as facía soar. Os mozos non sabían que era aquilo máis o avó dun deles que tiña cento un anos díxolles que se chamaba Charrasco. No seu talleriño amañouno. Engadiulle máis e mellores ferreñas, mudou os aramios por cabres de aceiro, púxolle un taco de goma no pé pra que fixese menos balbordo ó peta-lo no chan e tamen un mastro desmontable pra que fose mellor de levar, e poñendolle unha peza ou outra podía toca-lo un cativo ou un maior. Correu a voz e os dun grupo de Santiago que o coñecían pedíronlle un, eles levárono por todo o país e como o Patelas era o único artesán que os facía colleu sona en toda Galicia. Co tempo foi buscando a comodidade, chegando incluso a facelos con cabres que se tensaban e afrouxaban pra non torce-la madeira e ata os facía cos aros dos cribos e cribas de diferentes tamaños. Asi é que ti, seguramente, estiveches a piques de seren un Charrasco e por encarga dun cribo remataches acó.

-Pois é algo que non che sei -asinteu o cribo- Máis que fun feito por encargo si o sei,pois a casa do Pazo é onde toda a parroquia viña coce-lo pan, acó sempre había fariña na artesa ata que unha noite de inverno fixo falla un cribo, pois ó vello furaraselle a malla. Foron entón onda o Patelas que era o mellor ebanista do monecipio e voltaron comigo prá casa.

Camiño Sur III

Dona María Francisca de Portocarrero, condesa de Montijo; era a viuva do XIX conde de Lemos, pai de don Fiz. Era unha muller altaneira e de carácter seco, coma a árida castela na que naceu; cos ollos encoveirados pola extrema delgadez, a súa faciana semellaba a dunha pantasma que vaga por este mundo por non ter quen lle ofreza unha misa pola súa ánima; sempre se queixaba do mal tempo de Monforte e de que a humidade lle desfacía os ósos por dentro. Nunca estivo dacordo co seu casamento, que coma outros moitos da época fóra pactado polos seus pais pra emparentala coa casa de Alba, tan pudente neses tempos. Dende que a súa irmá casara e se convertera na Emperatriz Uxia de Francia os pais coidaron que o Conde de Lemos era o mellor partido pra ela. Sen preguntarlle nada concertaron o casamento e unha mañá de maio presentáronlle ó conde que había se-lo seu home, aquel ó que ela rexeitaría sempre anque era un mozo guapo e comprido. Sen opor resistencia algunha pasados corenta días celebrouse a voda e o Condado de Montijo viviu dous días de festa. Xa como marido e muller o Conde trouxo a dona Mª Fca. a Monforte. Ela pasou días e días fechada no seu cuarto e á fin decidiuse a deixar de chorar e abri-la porta porque o Conde lle levou a invitación pro baile que se celebraba na casa dos Losada e Quiroga.

Os Losada eran das mellores familias de Chantada e cada ano polo Corpus celebraban na Casa de Boan un baile pra nobreza Galega; a el ían asistir entre unha longa lista de convidados os Lemos, os Moure, os Alvarez-Osorio, os Eiriz, os Somoza, os Soutomaior e os Andrade. Co gallo do baile dona Mª Francisca aceptou ir á feira a Ourense a merca-la tea pro vestido e pra casulla que o conde había lucir a xogo co vestido da súa dona.

Chegado o Corpus asistiron á festa. Os Condes eran o matrimonio máis novo da festa e tódo-los convidados se desfacían en preguntas ós recén casados. Logo da cea comezou o baile e foi aquí cando o anfitrión pediu permiso ó conde pra bailar coa súa dona. O conde non puxo reparos e dona Mª Francisca accedeu por cumprir, un valse tras doutro estiveron conversando mentras xiraban polo salon e pouco a pouco dona Mª Francisca ficou prendada dos ollos de don Gil de Losada e Quiroga.

Pasaron os días e xa dona Mª Francisca se fóra adaptando ó clima húmido de Galicia, ata se convertera nunha muller facendosa e atenta ó seu marido anque cada vez que ían a un baile ou unha cea axexaba sempre en busca de don Gil. Estando unha tarde adicada ás súas labores unha das súas doncelas de compaña contoulle que don Gil pedira en casamento a man de dona Carme de Moure. Partéuselle o corazón.

Meses despois sóubose que o marqués de Moure e Valadares fora a san Xurxo de Asma en busca de Ilda a costureira, pra que lle axudase a dona Carme coa roupa do neto que estaba de camiño.

O corazón de dona Mª Francisca non puido máis coa carraxe contra dona Carme, e aquela mesma noite confesoulle ó Conde de Lemos que quería ter un fillo. A sorte quixo que concebise un meniño que naceu setemesiño ó que chamou Carlos Fiz e que sería o XX Conde de Lemos.

Case un mes despois dona Carme deu a luz unha meniña á que chamaron Mariana. Contaba a meniña uns meses cando o andazo chegou a Chantada, dona Carme tivo a mala sorte de caer enferma e por máis que loitou o doutor non puido facer nada pois cando chegou dende Santiago xa era demasiado tarde, e a vida esvaecíase tra-los ollos de dona Carme.

Ó enterro acudiu toda Chantada, ata o conde de Lemos; anque dona Mª Francisca non foi co conto de que non podía deixa-lo meniño e aledándose de que a muller que levou o home que ela quería o pagase coa vida. Mal sabía ela que don Gil falecería meses despois nas guerras carlistas e nunca sabería do seu amor.

-PAXINA III-

Rosiñas

Prós avós, polo grandes que son e o pequeniños que nos fan sentir sempre cun só mimo seu.

Bicos a Carme, Celestino, Velia, Elsa e á bisavoa Pepa.

Lágrima, Dulce Pontes

Cheia de penas

Cheia de penas me deito

E com mais penas

Com mais penas me levanto

No meu peito

Já me ficou no meu peito

Este jeito

O jeito de querer tanto

Desespero

Tenho por meu desespero

Dentro de mim

Dentro de mim o castigo

Eu não te quero

Eu digo que não te quero

E de noite

De noite sonho contigo

Se considero

Que um dia hei-de morrer

No desespero

Que tenho de te não ver

Estendo o meu xaile

Estendo o meu xaile no chão

Estendo o meu xaile

E deixo-me adormecer

Se eu soubesse

Se eu soubesse que morrendo

Tu me havias

Tu me havias de chorar

Por uma lágrima

Por uma lágrima tua

Que alegria

Me deixaria matar

Acaso hai mellor xeito de espertar de madrugada, pra ti meu nené porque hoxe faiche falla todo o amor do mundo. Amote. Moitos bicos porque son pequenos.

Logo de catro días

Pasaron catro días ate que volvín abri-la boca, foi alá polo mes de xullo. Cando sentín os foguetes da festa estarrecinme e a caldeireta preguntoume: -Seica lle tes medo á festa, ti que dis que fuches a tantas romarías, non dou creto. -Certo é que son un tamboril que foi moito de festa pero como tamén estiven na guerra aprendín a estar calado e quedo. Aló polo ano 36 o meu dono levoume a face-lo servicio militar. Aínda el estaba facendo o servicio cando estalou a guerra e puxéronlle ó seu cargo un dos cativos que foran reclutando polas aldeas. O rapaz tiña dezaseis anos e como o veu tan cativo, púxolle o tamboril na man e ensinoulle a tocalo. Nunha noite de trebón tocoulles ir polo medio do monte, pero os do outro bando tendéronlles unha trampa e tiveron que separarse. O cativo quedou só comigo, botou a correr ata que atopou unha congostra fonda e se puido agochar, tremendo de medo atinou a matinar que se o vían na congostra podían matalo, mirou darredor e aniñouse tras do arró dunha toxeira. O cativo rezaba pra que non o descubrisen e termaba de min contra o peito, coma se eu o puidese librar da ferida dun disparo. Ó pouco sentiu como un tiro lle fungaba porriba da cabeza, tirouse ó chan confiado en que o lusco-fusco lle axudase. A min agochoume no arró e tapoume con fentos e el coma se unha serpe fose foi polo chan ata o medio duns toxos. Sentía cada vez máis preto o rebumbio dos tiros, un pasoulle preto, atravesou un toxo cachudo e tirouno ó chan caéndolle enriba. Non podía moverse, se o collían levaríano pra cárcere ata que lle chegase a hora de pasealo; pola congostra baixaban os inimigos e levaban ó meu dono preso. Ó pouco tempo xa non se oía nada, nin tiros, nin o falar de ninguén, nin sequera os saloucos dalgún ferido; máis o rapaz non puido co cansazo e venceuno un sono livián e con calquera son do monte espertaba medoñento, agardando que non o achasen pra poder sobrevivir. Alí ficou tres días ata que tivo o valor de sair do agocho. A choiva, o frío, o cansazo e a fame fixeron que parecese un defunto e aínda así tivo forzas pra chegar ata a aldea na que os seus agarbadan a que eles voltasen dicindolles que tiñan o camiño libre pra seguir adiante. O cativo bateu na porta da primeira casa, ó velo co tamboril na man, recoñecérono e xa tiveron que termar del pois as forzas abandoárono e caeu ó chan. Enfermara por mor da molladura, tosía e case non respiraba, días despois metérono nun tren que viaxaba de noite e mandárono de volta pra casa, e con el vin eu. Agora xa sabedes porqué me estremezo cos foguetes e porqué estou tan calado.

Dieste

O vello que quería ve-lo tren

Eran de alá da montaña. Dunha desas aldeas de nome bravo e silvestre que repousan perdidas entre calados cumios. ¡Longa viaxe fixeran —no rexo carro de bois, que rinchaba, xemía e daba tombos polos agres camiños montesíos— para lle dar cumprimento ó antollo do vello!
Moito tempo tivera en segredo aquel desexo. Un día coa mimosa curtidade dun neno que pide unha lambetada posta, como nun altar, nos máis altos andeis do armario, o avó tatexou o seu capricho. El nunca vira o tren. El non quería morrer sen velo tren. A filla e o xenro riron boamente daquela tolería. O pobre vello, non tiña volta, estaba xa un pouquiño lelo. ¡Pasaba a vía tan lonxe!E ademais ¿que demos lle importaba ós seus anos ve-lo tren? En troques o neto púxose da parte do avó. E petou testudo cos zoquiños no chan. ¡Eu quero ve-lo tren! Catro reflexións ó vello e catro azoutas ó pícaro e todo quedou en nada pola primeira vez. Pero repetiuse a escena, soubo o cura do conto e, con aquela sorrinte calma do abade experimentado que comprende e transixe, volveu polo avó e o neto. ¡Que diaño! O vello estaba rufo, curado polo sol e o arume dos piñeiros, e non había de rendelo moito a viaxe.
Así foi que puxeron no carro un feixe de palla para asento do vello, e meteron nun tarabelo unha forte merenda. E moi de matinada puxéronse en camiño, ata chegaren ó ignorado e esquecido apeadeiro, onde agardan inquedos o milagre.
Como un estraño rebuldar de gatos —así lle pareceu ó neno— correu ó lonxe, por riba dun piñeiral, unha fumareda, e un primeiro asubío foise espetar no ceo. E outro, imperioso e longo, axiña denunciou, o tremer da terra, a veciñanza do Non Visto. ¡Alí viña xa o tren, unha riola de monstros ben mandados, co altivo capitán de ferro á fronte! ¡Medraba, medraba!

Salaios de condenados, sichos brancos, topadas, trasacordos, e deseguida todo ficou en grande silencio diante dos ollos abraiados dun labrego vello e dun neno que aquel día estreara uns zoquiños novos. Foi só un pequeno intre de repouso. Non baixou ningún viaxeiro. Case ningún abicou. Subiron moi apresa nun coche de terceira dúas mulleres atrancadas de cestos, máis torpes canto máis espavorecidas polo apremo. O tren parecía sufri-la impertinencia das moitas cortesías cando se está apurado.
E fuxiu de novo, cheo de indiferencia como para non se lembrar máis do pobre apeadeiro podrecido. O neto fala moito. ¡Como corría o tren! ¡E non levaba cabalos! E había un neno coma el que abicara pola fiestriña. Un neno ben vestido, de cara fina, que tiña nos ollos esa expresión dos ricos nenos das cidades, que andan en tren e viven en casas moi altas. Aquel neno non se asombraba de ir en tren. ¡Que secreta finura había naquela indiferencia! E tamén ía unha señorita cunha teíña liviá como as que fan as arañas, cubrindo a face... Unha teíña morada.
O vello fala pouco. Vai satisfeito pero un tanto tristeiro. Naquel mundo que lostregara un intre diante del, abesullaba moitas cousas endexamais presentidas alá nas altas toxeiras. Había máis mundos que o seu. Mundos embruxados, ledos e tentadores. Mais el, xa, malpocado...
De súpeto o rapaciño dixo:
—Eu, cando medre, tamén hei de andar en tren.
As engurras do vello teceron unha sombría tristura. O rexo carro de bois volvía rinchando, xemendo e dando tombos para a aldea de nome bravo e silvestre perdida entre calados cumios.

Rafael Francisco Antonio Olegario Dieste Gonçalves

Rianxo 1899 – Santiago 1981

1936

Guindaran con el no fondo dun andel, aló estaba, nese cuarto onde ía parar todo o que xa non se usaba, coma el que tanto e tanto loitara pola república e que agora remataba os seus días roido pola humidade, a feruxe e o pó.

Ó seu carón un ferro da roupa laretaba coa caldeireta do leite sobor dos bos tempos. -Lembro cando me botaban a auga a ferver e me puñan ó lume pra que non enfriase e dese menos choio prancha-la roupa, aquelas noites de inverno cando o sol se puña ás seis da tarde e a xente se recollía darredor da leñeira, daquela eu era imprescindible. A caldeireta ficaba caladiña namentras o ferro se laiaba. -Eu nunca estiven ó calor coma tí, pois mandabanme con algún cativo busca-lo leite chovera ou tronase e ó voltar á casa quitábanme aquel leite morniño pra botalo a ferver na pota ó teu carón. Así que o frío que pasamos aquí non me incomoda, estou acostumada a el, o que sí boto de menos é a limpeza, no tempo que levo aquí collín unha cantidade de pó incrible. -A min tamén me gusta o cheiro do xabrón e cando era roupa que se lavaba no vertedeiro por un apuro cheiraba moito ó de sosa de toda a vida. -Ese é o xabón co que me lavaban a min, sempre era azuliño, anque lembro que algunha vez foi marelo ou case branco.

Daquela un xerro que estaba na outra punta do andel mandounos calar -Sempre o mesmo, dicia, sempre igual, remataredes por tolearnos a todos co cheiro do xabrón. Quen me dera que viñese algun traste novo pra deixar de oirvos laretar coas lerias de sempre.

-Mira tí, es un amargado xerro, como xa non fan viño na casa remataches aquí connosco, mudáronte polo vidro, agora pouco vales -con sorna repricoulle o ferro-. Amáis pra novo xa tes ó tamboril que leva connosco dez días e aínda non contou nada. ¿Oes tamboril seica non dis nada? ¿ou é que te mercaron e guindaron contigo neste andel?

-Non tal (dixen eu) vin pra galicia no ano 1936 cun raparigo que foi á guerra con dezaseis anos, e que por ser tan pequeno o puxeron de tamboril. Eu xa tiña dez anos cumpridos cando me puxeron nas máns daquel cativo pero soubo coidar ben de min. Nunca tiven queixa, cando voltou á casa tróuxome con el, foi a primeira vez que subín ó tren. Cando casou tróuxome a esta casa, fun traballar con el á montaña, ás canteiras da quenlla e tamén fomos xuntos de foliada.

-E se tanto viviches, porqué nunca nos contas nada.

-Cada cousa ó seu tempo ... -marmurei- Cada cousa ... ó seu tempo.

Celso Emilio Ferreiro

Onde vas vida miña?

-Vou camiño da morte,

Vida miña

Quen che fixo esa ferida?

-Un amor coma unha espiña,

vida miña, vida miña.
Van as bágoas polo río

chora á sombra dun suspiro

vida miña.

Mira a luz dun novo día

sinte as túas mans nas miñas

vida miña, vida miña.

.-.-.-.-.-.-.-.-.-.

Celso Emilio Ferreiro

(Celanova, 1912 - Vigo, 1979)

Sinxelamente xenial. UNICA

Non hai ...

Xa virá ... ... ... os cabazos recollense no outono.

Rosalía

Quíxenche tanto, meniña,

tívenche tan grande amor,

que para min eras lúa,

branca aurora e craro sol;

augua limpa en fresca fonte,

rosa do xardín de Dios,

alentiño do meu peito,

vida do meu corazón.

Así che falín un día

camiñiño de San Lois,

todo oprimido de angustia,

todo ardente de pasión,

mentras que ti me escoitabas

depinicando unha frol,

porque eu non vise os teus ollos

que refrexaban traiciós.

Dempois que si me dixeches,

en proba de teu amor

décheme un caraveliño

que gardín no corazón.

¡Negro caravel maldito,

que me fireu de dolor!

Mais a pasar polo río,

¡o caravel afondou!...

Tan bo camiño ti leves

como o caravel levou.

Publicado en Cantares Gallegos o 17 de maio de 1863.