1936

Guindaran con el no fondo dun andel, aló estaba, nese cuarto onde ía parar todo o que xa non se usaba, coma el que tanto e tanto loitara pola república e que agora remataba os seus días roido pola humidade, a feruxe e o pó.

Ó seu carón un ferro da roupa laretaba coa caldeireta do leite sobor dos bos tempos. -Lembro cando me botaban a auga a ferver e me puñan ó lume pra que non enfriase e dese menos choio prancha-la roupa, aquelas noites de inverno cando o sol se puña ás seis da tarde e a xente se recollía darredor da leñeira, daquela eu era imprescindible. A caldeireta ficaba caladiña namentras o ferro se laiaba. -Eu nunca estiven ó calor coma tí, pois mandabanme con algún cativo busca-lo leite chovera ou tronase e ó voltar á casa quitábanme aquel leite morniño pra botalo a ferver na pota ó teu carón. Así que o frío que pasamos aquí non me incomoda, estou acostumada a el, o que sí boto de menos é a limpeza, no tempo que levo aquí collín unha cantidade de pó incrible. -A min tamén me gusta o cheiro do xabrón e cando era roupa que se lavaba no vertedeiro por un apuro cheiraba moito ó de sosa de toda a vida. -Ese é o xabón co que me lavaban a min, sempre era azuliño, anque lembro que algunha vez foi marelo ou case branco.

Daquela un xerro que estaba na outra punta do andel mandounos calar -Sempre o mesmo, dicia, sempre igual, remataredes por tolearnos a todos co cheiro do xabrón. Quen me dera que viñese algun traste novo pra deixar de oirvos laretar coas lerias de sempre.

-Mira tí, es un amargado xerro, como xa non fan viño na casa remataches aquí connosco, mudáronte polo vidro, agora pouco vales -con sorna repricoulle o ferro-. Amáis pra novo xa tes ó tamboril que leva connosco dez días e aínda non contou nada. ¿Oes tamboril seica non dis nada? ¿ou é que te mercaron e guindaron contigo neste andel?

-Non tal (dixen eu) vin pra galicia no ano 1936 cun raparigo que foi á guerra con dezaseis anos, e que por ser tan pequeno o puxeron de tamboril. Eu xa tiña dez anos cumpridos cando me puxeron nas máns daquel cativo pero soubo coidar ben de min. Nunca tiven queixa, cando voltou á casa tróuxome con el, foi a primeira vez que subín ó tren. Cando casou tróuxome a esta casa, fun traballar con el á montaña, ás canteiras da quenlla e tamén fomos xuntos de foliada.

-E se tanto viviches, porqué nunca nos contas nada.

-Cada cousa ó seu tempo ... -marmurei- Cada cousa ... ó seu tempo.