Malo será ...

Iso digo eu, ¡Malo será!

Veña ho, que non a ser morte de home, que non hai mal que por ben non veña, e nunca choveu que non escampase. Xa sei que máis vale paxaro en man ca cento voando, pero como a avaricia rompe o saco e se a envexa fora tiña moitos tiñosos había, non podo deixar pra mañá o que poida facer hoxe. Ben certo é que a quen madruga deus o axuda, pero como máis sabe o demo por vello ca por demo . . . o gato escaldado ata á auga fría lle ten medo, e non querendo bota-lo carro diante dos bois non penso dar puntada sen fío.

A pena é o "ahí te-lo que vales e mai-lo moito que che quero", pero que non pense o ladrón que todos son da súa condición porque anque non creo en deus, algo hai aló enrriba e teño seguro que sexa o que sexa apreta pero non afoga, e non podo facer dunha area un monte; un só gran non fai palleiro pero axuda ó compañeiro.

Auga parada non move muiño e anque moito e ben non o fai ninguén . . .

Pica canteiriño pica, pica na pedra miúda, pica na muller allea que alguén picará na túa.

DIXEN

Muller

A meu gaiteriño,

ainda me acordo,

cando baixabas polo monte abaixo,

e viñasme ti dicindo.

Bota carne no pote, Marianiña,

bota carne no pote, Marianá,

un molete enteiro. enservelletado,

unha bota con viño, chupaená!

Muller, fartura de loita

qué che hei decire eu, muller?

¡Ti és coma a terra nosa,

e a terra é coma ti é!

Deixeivos a entrambas soias

anque convosco quedei.

Valeira está a terra, morna

ti, sementada, abofé. (bis)

E o vento decia

pronto hei de volver!

,pra tira-la fame,

pra poder comer... (bis)

Ai, muller, cántas noitiñas,

te deitaches coa tristura?,

e o vento, ainda che traguía,

as novas dos que marmuran.

E o vento decia,

pronto hei de volver...

Ti és o milagre da terra

e, a terra é un milagre teu

mistura de mel e cerna

de fera e de anxo do ceo.

Pariches de pé o fillo,

como fan no mente as bestas.

E hoxe que volto vencido,

para que eu venza ti te deitas.

O voltar, qué che hei decir?

¡Maldito o día e a hora

en que te deixei aquí

pra percurar vida fora!

O inverno da emigración

roubóunos a primavera,

quén eu era, xa non son,

e ti non és a que eras!

Xa poden os leiros dar

colleitas ben abondosas,

poden en Madrí falar

con palabras ben fermosas,

que nunca nos han de pagar

a nosa fame de outrora!

Eo vento dicía,

pronto hei de volver,

pra tira-la fame

pra poder comer ...

Fuxan os ventos (do disco Sementeira 1978)

Uli

Anque non sexa meu enche a falta, iso sí, parezo unha nai primeiriza que se asusta por todo, se abre a boca, se non come, se dorme moito, se toma ou non toma o sol . . . vaia rompedeiro de cabeza.

Batelo

bate . . . batelo . . . batejiche . . . delatuscá . . . delingües . . . deleis . . . delete. . .

Dhais ... Dhaisiña

Logo do san xoán foise o meu agasallo dos reis de oriente ... aburiño Dhais, XXV VI MMIX

Deica ... Núa

Deica logo Núa . . . deica sempre.

XX-VI-MMIX

. . . é o tempo de o millo sachar

Neste tempo é cando se escomenzaba a sacha-lo millo . Lembro que o de domea-lo espiñazo non era o noso. Gustabamos de sementalo ó cordel, na nosa casa tiñamos sementadeiros e non daba choio ningún, nin sequera tiñamos que aniñarnos, a non ser que as herbellas (que non cabían polo oco do sementadeiro) nos caesen fóra do buraco. O certo é que era un traballo agradecido, como eramos tantos, nunha horiña tiñamo-lo choio feito e todos a pola merenda. Pasaba o mesmo polo san xosé cando se poñen as patacas, miña nai botaba dúas tardes a picalas, deixándolle dous ollos en cada anaquiño e nós cando viña o "trator" co arado en tres cuartos de hora rematabamos. Pero o de sacha-lo millo é un quefacer máis duro. Botabamos horas debaixo do sol, e anque fosemos pola fresca tanto tiña, iamos rematar igual cós camaróns. O bo de ter unha casa con moita xente é que entre no-los catro, miña nai e meu avó rematabamos en catro ou cinco tardes. A sacha do avó tiña o mango moi longo, el era moi alto, e por mor da dor de cóstas sachaba case de pé, iso sí, nunca sachaba un só gran, e coa cota da sacha ata lle quitaba as herbas do medio ós catro grans. Catro grans ou cinco ata ás veces seis ou un só, segundo lle cadrase. -Achanzade o rego- rosmaba miña nai, que parece que veu o xabarín a furar. A outra sorte que nós tiñamos era que na casa non se daban sacha e arrenda, facíase todo a unha, ainda bo era. Cando rematabamo-la escola viñan as festas todas, o Corpus, o Santísimo, o San Xoán, o Carme, a Santa María, o San Ramón ... pero tamén viña sacha-lo millo, as herbellas, pementos, cebolas, tomates, a herba seca, limpa-los arrós, apaña-las patacas, planta-lo repolo, sulfatar, garda-la leña ... e cando a escola volvía comezar viñan as festas do patrón, o samaín ... e con elas esfolla-lo millo e a vendima, logo comezaría o inverno e irse mollar pra lle traer herba verde ó gando, e cando en xaneiro non chova tocará poda-las vides e atalas, igual lle tocaba poda tamén ó limoeiro ou laranxeiro, poñe-las patacas de cedo e agardar que viñese o marzal pra sementa-lo millo de novo.

Vivir nunha aldea é o mellor do mundo, botá-lo pé fóra e estar "na túa", e inda tendo que colle-lo coche pra ir a calquera sitio, lévanche o pan á casa, e tamén o peixe fresco do día.

Inda lembro cando no verán miña nai tiña que ir ó xornal prós veciños axudar a apaña-las patacas, e nos levaba con ela a min ou o meu irmán pra apaña-las que o arado deixaba no rego e logo de merendar empanada, nos daban "cen pesos", miña nai que festa, cen pesos, iso eran lambonadas o que quedaba do verán, iso sí, ás veces a dourada moeda tiña que caer no peto e aló ían as cincocentas pesetas.

Agasallo . . .

. . . que nos fixo a todos a nosa Belga.

A chacurra do xevo de nicalamea tivo delingües chacurras e bate chacurro, o chacurro xarará quires, na ciba. ¿Cal será o seu chamadeiro?

Amoriño de nicalamea

Pró morrón de nicalamea que xara na ciba doente.

O xerro foi por viño

Aquela mañá de coresma era véspera de Ramos e os veciños da aldea pasaban pola casa pra recolle-lo ramiño de oliva que levaren a bendicir, como pasa noutros moitos lugares a maior parte dos veciños son parentes ou compadres e o avó gustaba de convidalos a unha taza de viño cando viñan. Foi por iso que sobor das dez veu á lareira, colleu ó xerro e o levou á bodega.

-Parece que o xerro non volta polo dagora, sorte que ten o condanado, que o levaron desta poeira (fungou a caldeireta)

-Non rabies, a ti tamén che a tocar logo, supoño que te levarán de hoxe en oito días pola auga bendita.

-Iso tamén é certo ferro, amáis de que a auga non deixa o cheiro do viño.

-Eu non me fiaría da auga,-rosmou baixiño o tamboril.

-¿Qué rosmas tí tamborileiro? ¿seica che roe a envexa?

-Non tal, eu non coñezo ese berme. O que digo é que a auga tampouco é sempre limpa e sá. Senón pregúntallelo ós de lobeira e que cho conten.

-¿E qué me ían dicir? ¿Seica lles saíu a auga lodada?

-Case . . . os mouros envelenáronlla. Nas abas do monte Lobeira esténdese unha cidade da arousa, e do mesmo monte nacen sete minas que lle levan auga a tódolos veciños. Anos hai que os mouros do castro lupario se cansaron de que os veciños lles remexesen as minas en busca dos seus tesouros, e pra que os deixasen en paz, envelenaron con trementelo as sete fontes.

-Iso non pode ser, ¿acaso ti non sabes que o tormentelo é pra tingui-lo cabelo as mulleres? ¿cómo ía ser iso un veleno?

-Eo leiteira, eo se o bebes coa auga.

-¿E como souberon os veciños qué lle ocorría á auga? ¿Falaron cos mouros acaso? inquiriu o ferro.

-Os mouros só falaban con aqueles que non lles querían facer mal, e foi un cativo que coidaba do gando no monte e quixo beber dun picho o que os viu botarlle-lo trementelo á auga. Ata que os veciños deixaron de remexerlle-las minas e as covas na procura dos tesouros non deixaron os mouros de envelana-la auga. Ata unha cantiga temos que no-lo lembra:

Dende Lobeira a Monte-Cabalos

hai unha mina de sete reinados;

sete de ouro, sete de prata,

sete de veleno que mata.

Pasado-los anos, enriba do castro a raiña Lupa ergueu un castelo e como xa os mouros desapareceran as minas da auga quedaron de corredores do castelo á vila, e algún día hanse volver usar coma cando da guerra, que foron o agocho da república.

-Agora xa sei por qué coñece-la istoria, é ou non é roxo tamboril.

-Podes garda-la sorna caldeireta porque a lenda contouma o mesmo que me dixo o da francesada do san miguel.

Un adeus

. . . pro cuntiense que recuperou o charrasco como vos conto no tamboril do 36 . . . pro gaiteiro de Cuntis. . . pro Patelas.

. . . e anque xa non poidamos verte, sempre te escoitaremos.

28 Delatuscá de delingües e delingües e batejiche

Abur 27

Delatuscá de delingües e delete.

Voltaron

Xa voltaron as mimosas, esas lenes floriñas, as miñas mimosas . . .

Filloeira

Aquela tarde o avó abriu a porta paseniño, os cativos durmían e non quería espertalos. Achegouse ó cubano, apartouno un chisquiño e todos viron como erguia unha plancha de ferro que case parecía un trisquel ou un trebo. Pousouna no chan e pasoulle-lo barredoiro do forno pra lle quita-la maior parte da ferruxe. Botou a andar e tras de sí pechou a porta.

-¿Que diaños sería iso? vaia un triskel rariño. O caso é que se me fai coñecido ¿ti coñecelo ferro?

-E non hei coñecer, e tí tamén. De seguro que cando lembres o tempo que se achega, te lembrarás dela.

-Eu nin sequera sabía que estaba agochada tras de min, como nunca dixo nada.

-Cubano, cubano, non tódolos trebellos teñen a mesma sorte ca nós. Non todos poden falar. Mira senón o barredoiro do forno, a damaxoana do viño, aquel tallo de castiñeiro ou a pá do forno. Nin que nunca te fixases en que o ferro, o cribo, o xerro, o tamboril, ti e máis eu somos especiais.

-Non rías tanto caldeireta que tí tampouco a coñecías- replicoulle picado o cubano. ¿Oiches e que fai exactamente a trisquel esa?

-Tendes que adiviñalo, se volo digo non ten chiste . . .

-Pois danos alomenos unha pequena pista liante.

-Ponse enriba do lume e cando quence fai sabas.

-Seica te rís de nós. Acaso lle viches singer nalgún curruncho. Non te mofes dos que non sabemos, moito me amola tanta leria.

-É unha filloeira-descubriu a voz do fondo do andel.

-Vaites tamboril, seica espertaches, e amáis tes razón. É a filloeira, e o avo levouna pra cociña porque se achega o entroido.

-Iso do entroido non é máis ca unha leria prós cativos. ¿E que ten que ver o trebello ese con ir de choqueiro pola vida?

-O entroido é máis ca ir de choqueiro. É o fin do inverno e o comezo da primaveira, anque so o marquen as mimosas e as froliñas marelas das brañas.

-Moito che gusta fachendear do teu saber-atinou a caldeireta. Seguro que algunha leria do entroido nos has ter preparada.

-Muller, leria ningunha, máis se queredes falareivos de onde ven o de choqueiros.

-Iso eu seino, dixo o xerro dende o seu andel. As chocas son as campaiñas que levan as vacas do monte, e disque en ourense as levan os entroidos.

-Xusto, son os cencerros dos animáis e os cigarróns e peliqueiros lévanas nun cinto ó talle pra avisar de que chegan a polas débedas.

-Seica mandaban os pastores a cobra-los quiñons. Eses ourensáns sonche ben curiosos, asentiu o ferro.

-Nos tempos de antes (continuou o tamboril) en Verín había un castelo ó que tódo-los habitantes lle debían dezmos. Cando algún labrego deixaba de pagar ou se retrasaba o señor do castelo mandáballe ós cigarróns. Eran homes con vestiduras militares, con carautas e coas chocas ás costas que baixaban ás aldeas e zorregaban nos debedores.

-Iso sería unha vergoña, diante de tódo-los veciños, a voz do cribo púñase rubia só con dicilo.

-E tanto que era, por iso facían o que estivese na súa man por non faltar ó pago. Pero coma tóda-las vellas costumes, foise perdendo co tempo. Anque bueno, perder non se perdeu pois hoxe son a imaxe do entroido de Verín; incluso durante a guerra foi o único sitio onde se seguiu celebrando o entroido, iso foi o que me contou un tamboril daló.

-Preto dacó, na Ulla (aclarou o peneiro), tamén teñen un entroido parecido. Chámanlles xenerais do ulla e anque non lle zorregan a ninguén con nada, as verbas lévanas ben afiadas.

-Levan sí, lembro que un ano plo entroido foramos o avó e máis eu co Patelas á Ulla e estaban aló os de Merza co vello dos cornos. Un rapaz da Ulla facíalle as beiras a unha moza de Gres e como ela non o quería, mandoulle ós xenerais que lle cantasen

-Pensaches que por ser rico,

me tiñas xa na mau,

moitas serdas ten o porco,

e non pasa de marrau.

O raparigo enrrabechado contestoulles

-Moceaba eu no araño,

coa filla do arañonhe,

ela bonita non é,

porca sí, honrada nonhe.

Podían botar en regueifa todo o día, e se se achegaba a hora de comer os veciños tiñan que porlle prato ós xenerais nas súas mesas, máis facíano con gusto pois sempre se enteraban dos rexoubares dos veciños

-O cura maila criada,

ordenaron unha festa,

peneiraron a fariña,

ó abrigo dunha xesta.

Caravel

Caravel caraveliño

caravel dos días santos

como te hei de coñecere

meu caravel entre tantos.

Esta copla tradicional está basada na lenda apócrifa (ata hoxe) de santa Carlota.

Aló polo ano mil catrocentos vivían en Italia unha rapaza e a súa nai, as dúas eran costureiras e as dúas moi fermosas. Por causa dunha invasión que houbo naquelas terras tiveron que separarse; a súa nai deixouse a ir cos soldados pra que non lle fixesen mal á filla. Así quedou Carlota soiña.

Armándose de valor e sen importar que a xulgasen de prostituta botóuse ó camiño pra atopa-la súa nai. Foi percorrendo toda Europa preguntando por ela e o único que lle dicían era que estaba en Rusia cosendo prós Tzares.

Chegou un día a un pobo no que lle dixeron que súa nai podía estar nunha gran casa que había ó final do pobo, porque os soldados ían moito por alí. Cando entrou atopouse cun burdel cheo de mozas bonitas. Dise que entón foi cando cantou pra sí a copla do principio, tentando dicir "como te vou atopar miña nai fermosa entre tanta beleza".

Din que dende entón Santa Carlota é a patrona das prostitutas, pois na época calquera muller que ousaba deixa-lo seu pobo era considerada como tal.

Dhais

Hola a todos... ... ... ... ... ... o meu nome é Dhais, significa Deza, e é o nome do fillo de Brigo, o guerreiro celta que descubriu a comarca que leva o meu nome. Mercáronme na Estrada e son o agasallo de Reis de Ducio. Son unha Trachemys scripta troosti, e polo meu tamaño teño unhas nove semanas (anque teño a cuncha sen pechar de todo) mido 3,4cm de longo por 3,3 de ancho e peso como uns 7ou 8 grs. Agora vivo en Vilagarcía e comparto piso coa Núa. Levámonos bastante ben, polo menos mentres non medremos moito e collamo-las dúas na totosera, jejeje. De momento son bastante tímida e cando me quitan da auga aínda teño algo de medo e non paseo alá moito. Tamén tedes que ter en conta que son pequerrechiña e estes días vai moito frío. Iso sí, cada vez que sae unha raioliña de sol, xa estou eu subida ós altos e toda estarricada pra aprobeitalo, gústame moito o caloriño. O que máis me apetece agora é que veña xa o verán pra estar máis espilida e non aterecida polo frío, e iso que día sí día non, Ducio límpanos o pisiño e botanos auga morniña, e fai que se leve mellor o día. Como estamos no inverno case non comemos nadiña, pero a min gústame probar de todo, ata lle metín un chancho á folla dunha pointsettia, jiji. Bueno amigos aquí vos deixo unha aperta e un par de fotos pra que se me vedes por ahí me saudedes.

Bicooooooooos

Roscón

Sen dúbida gardo moi bos recordos das roscas feitas na casa do avó, anque non sempre se cocían no forno de pedra, a maior parte das veces facíanse no da cociña de ferro. O caso é que toda a casa recendía a anís e tamén estaba quentiña pois a cociña cocía durante catro ou cinco horas.A noite anterior mamá amasaba cinco kilos de fariña e por cada kilo botáballe : 8 ovos, 8 culleradas de azucre, 1 de sal, levadura de pan, 1 de manteca de porco, o zume e a raiadura dun limón e anís ó gusto (so ou con coñac) ou esencia de anís. O caso é que aquela enorme masa quedaba dentro da pota azul de face-lo queixo a levedar toda a noite. Pola mañá erguíase cedo pra acende-la cociña (anque ás veces aínda tiña rescoldos) e cando estaba quente puñase a tendelas. Pra tender primeiro fáiselle un corte á masa en cruz (disque así saen mellor), logo collese un cuarto da masa, ponse na mesa estrada de fariña e vanse facendo as roscas, brazos ou trenzas. En cadanseu anaco de papel van pro calor, enrriba da cociña de ferro puñase unha táboa amparada por dúas banquetas, e as roscas a medrar. Tendo conta de non poñelas moi preto do lume, logo non se cocerían, ianse virando pra que medrasen por igual. Antes de cocer pintábanse con ovo batido, tendo conta de non pincha-las porque logo quedan duras; e adornábanse co azucre seco ou mollado e con guindas. A nós gustábanos moito esa mañá, andabamos a rebulir pola cociña e cada vez que abriamo-la porta un recendo doce percorría a casa toda. Logo de botar media horiña no forno en canto saía a primeira rosca era unha festa, ata o avó se achegaba a ver como sairan desa vez.

Hoxe o roscón fano nas panaderías e na miña casa tamén se perde pouco a pouco un bo costume. A min gustaríame que os meus fillos soubesen como se fan as cousas, así que, en canto teña unha casiña, o forno non hai quen mo quite pra recuperar cousiñas coma esta.